قابلمه چدن لعاب‌دار، گرانیتی یا خام؟ فرق پوشش‌های ظروف چدنی
زمان مطالعه: ۹ دقیقه
فهرست مطالب
- سه نوع پوشش در ظروف چدنی
- ۱. چدن خام (بدون روکش)
- ۲. چدن لعاب‌دار (انامل یا لعابی)
- ۳. چدن با پوشش گرانیت (نوع ظروف ماراتن)
- جدول مقایسهٔ چدن خام، لعاب‌دار و گرانیتی
- قابلمه چدن لعاب‌دار، گرانیتی یا خام؛ کدام برای شما مناسب‌تر است؟
- «چدن اصل و بدون روکش» یعنی چه؟
- قابلمه چدن مشکی؛ رنگ یا جنس؟
- نگهداری از ظرف چدن با پوشش گرانیت در یک نگاه
- سؤالات متداول
- قابلمه چدن لعاب‌دار بهتر است یا گرانیتی؟
- آیا قابلمه چدن لعابی زنگ می‌زند؟
- قابلمه چدن با روکش گرانیت هم آبدیده کردن لازم دارد؟
- ماراتن قابلمه چدن لعاب‌دار یا چدن خام هم دارد؟
- آیا قابلمه چدنی که روکش دارد، چدن اصل است؟
فرق اصلی قابلمه چدن لعاب‌دار، گرانیتی و خام در لایه‌ای است که روی بدنهٔ چدنی نشسته است. چدن خام هیچ پوششی ندارد و باید آبدیده شود تا زنگ نزند. در قابلمه چدن لعاب‌دار (انامل)، لایه‌ای شیشه‌مانند در حرارت بالا روی آهن پخته و به آن چسبیده است؛ این ظرف آبدیده کردن نمی‌خواهد، ولی ضربه ممکن است لعابش را بپراند. قابلمه چدن با روکش گرانیت هم بدنهٔ چدنی دارد، با این تفاوت که داخلش یک لایهٔ نچسب گرانیتی کشیده‌اند. در هر سه نوع، بدنه چدن است و فقط سطحی که با غذا تماس دارد فرق می‌کند.
این فرق روی همه‌چیز اثر دارد: نحوهٔ شستن، ابزار مناسب، پختن غذاهای ترش و حتی اینکه چند سال بعد ظرف چه شکلی خواهد داشت. پیش از رفتن سراغ قابلمه چدن، بهتر است بدانید کدام پوشش با سبک آشپزی و حوصلهٔ شما جور درمی‌آید. یک نکته را هم صادقانه همین اول بگوییم: همهٔ ظروف ماراتن از نوع سوم‌اند، یعنی چدن با پوشش داخلی گرانیت. ما ظرف لعابی یا چدن خام نمی‌فروشیم، ولی برای انتخاب درست باید هر سه را بشناسید.
سه نوع پوشش در ظروف چدنی
چدن آلیاژی از آهن و کربن است که در قالب ریخته می‌شود و دیواره‌ای ضخیم و سنگین می‌سازد. سه نوع ظرفی که در ادامه می‌آیند، در این ویژگی‌های پایه یکسان‌اند: گرما را دیر می‌گیرند، مدت زیادی نگه می‌دارند و سنگین‌اند. تفاوتشان در سطح داخلی است. برای اینکه مطلب تکراری نشود، اگر فرق ظرف چدنی را با قابلمه‌های گرانیتی معمولی بازار می‌خواهید (که بدنه‌شان معمولاً آلومینیوم است)، مطلب فرق قابلمه چدن و گرانیت را بخوانید. اینجا فقط ظروفی را مقایسه می‌کنیم که بدنهٔ همه‌شان چدن است.
۱. چدن خام (بدون روکش)
چدن خام همان ظرف سنتی است: فلز بدون هیچ لایه‌ای. سطحش را با روغن آبدیده می‌کنند، یعنی لایهٔ نازکی از روغن را روی ظرف داغ می‌پزند تا سطحی تیره و کمی لغزنده بسازد. این لایه هم جلوی زنگ‌زدگی را می‌گیرد و هم با استفادهٔ مداوم، چسبندگی غذا را کم می‌کند.
نقطهٔ قوت چدن خام سادگی آن است: پوششی ندارد که بپرد یا خط بیفتد و با ابزار فلزی هم کنار می‌آید. در عوض، نگهداری‌اش حوصله می‌خواهد. اگر خیس بماند زنگ می‌زند، خیساندن طولانی یا شویندهٔ قوی و اسکاچ زبر ممکن است لایهٔ آبدیده را کم کند، و بعد از هر بار شستن باید کامل خشک و گاهی دوباره روغن‌کاری شود. غذاهای ترش مثل رب گوجه، غوره یا آبلیمو هم اگر مدت طولانی در آن بمانند، ممکن است لایهٔ آبدیده را ضعیف کنند و طعم فلزی به غذا بدهند.
۲. چدن لعاب‌دار (انامل یا لعابی)
در قابلمه چدن لعابی، سطح ظرف را با لعاب می‌پوشانند؛ ماده‌ای شیشه‌مانند که در حرارت بالا روی آهن ذوب و به آن جوش داده می‌شود. نتیجه سطحی صاف و براق است که آهن را کاملاً از غذا و رطوبت جدا می‌کند. به همین دلیل، چدن لعاب‌دار آبدیده کردن نمی‌خواهد، تا وقتی لعابش سالم است زنگ نمی‌زند و غذاهای ترش را بدون نگرانی از واکنش با فلز می‌پزد.
ضعف لعاب، شکنندگی آن است. لعاب ماهیتی شیشه‌ای دارد؛ پس ضربه، افتادن ظرف یا تغییر ناگهانی دما ممکن است باعث لب‌پریدگی یا ترک‌های ریز شود. جایی که لعاب بپرد، آهن زیرش بی‌محافظ می‌ماند. سطح لعاب هم ذاتاً نچسب نیست؛ برای سرخ کردن و تفت دادن معمولاً روغن کافی لازم است و اگر شعله زیاد باشد، غذا ممکن است به کف بچسبد. ابزار فلزی و اسکاچ زبر هم به مرور براقی آن را کم می‌کنند.
۳. چدن با پوشش گرانیت (نوع ظروف ماراتن)
در این نوع، بدنه چدن است و داخل ظرف یک لایهٔ نچسب دارد که به‌خاطر ظاهر دانه‌دانه و سنگ‌مانندش «گرانیت» نامیده می‌شود؛ این نام تجاری است و پوشش از جنس سنگ واقعی نیست. هدف این است که مزیت حرارتی چدن با راحتی ظرف نچسب یک‌جا جمع شود: غذا کمتر به کف می‌چسبد، با روغن کمتری می‌شود پخت، شستنش ساده‌تر است و آبدیده کردن لازم ندارد. چون غذا با آهن تماس مستقیم ندارد، تا وقتی پوشش سالم است نگرانی زنگ‌زدگی داخل ظرف هم مطرح نیست.
مراقبتی که این پوشش می‌خواهد، از جنس مراقبت از هر ظرف نچسب است: کفگیر چوبی یا سیلیکونی به‌جای قاشق فلزی، اسفنج نرم به‌جای سیم‌ظرف‌شویی، شعلهٔ ملایم تا متوسط به‌جای شعلهٔ تند روی ظرف خالی، و اینکه آب سرد را در ظرف داغ نریزید. اگر پوشش با ابزار تیز خط بیفتد، خاصیت نچسبی همان قسمت کم می‌شود.
در جدول مشخصات ظروف ماراتن آمده است: جنس بدنه چدن، جنس دسته چدن، پوشش داخلی گرانیت (نچسب) و در ظروف دربدار، درب پیرکس؛ کشور سازنده ایران. در توضیحات طرح الماس از «پوشش ۵ لایه گرانیت» نام برده شده و در توضیحات محصولات آمده است که این ظروف روی اجاق گاز، شعلهٔ مستقیم و اجاق القایی قابل استفاده‌اند. شیوهٔ شست‌وشو هم در جدول مشخصات «دست / ماشین ظرفشویی» ذکر شده است.
جدول مقایسهٔ چدن خام، لعاب‌دار و گرانیتی
| ویژگی | چدن خام | چدن لعاب‌دار (انامل) | چدن با پوشش گرانیت |
|---|---|---|---|
| سطح داخلی | خود چدن، آبدیده با روغن | لعاب شیشه‌مانند جوش‌خورده روی آهن | لایهٔ نچسب گرانیتی |
| آبدیده کردن | لازم است و باید گاهی تکرار شود | لازم نیست | لازم نیست |
| زنگ‌زدگی | اگر خیس بماند زنگ می‌زند | تا لعاب سالم است، نه | داخل ظرف تا پوشش سالم است، نه |
| غذاهای ترش | پخت طولانی توصیه نمی‌شود | مناسب | مناسب، چون غذا با آهن تماس ندارد |
| نچسبی | با استفادهٔ مداوم بهتر می‌شود | ذاتاً نچسب نیست | نچسب از روز اول |
| آسیب رایج | زنگ و کم شدن لایهٔ آبدیده | لب‌پریدگی و ترک ریز لعاب در اثر ضربه | خط افتادن پوشش با ابزار تیز یا اسکاچ زبر |
| ابزار مناسب | چوبی، سیلیکونی و حتی فلزی | چوبی یا سیلیکونی | چوبی یا سیلیکونی |
| حوصلهٔ نگهداری | زیاد | متوسط | کم |
قابلمه چدن لعاب‌دار، گرانیتی یا خام؛ کدام برای شما مناسب‌تر است؟
هیچ‌کدام از این سه نوع «بهترین» مطلق نیست؛ هر کدام با یک سبک زندگی جور است. چند سؤال ساده انتخاب را روشن می‌کند.
- حوصلهٔ آبدیده کردن و خشک کردن مداوم دارید؟ اگر از نگهداری ظرف لذت می‌برید و برایتان مهم نیست بعد از هر شستن آن را روی شعله خشک و روغن‌کاری کنید، چدن خام انتخاب ساده و بادوامی است.
- زیاد غذای ترش و آب‌دار می‌پزید و ظرف را با احتیاط جابه‌جا می‌کنید؟ چدن لعاب‌دار برای خورش‌های ترش و پخت‌های طولانی خوب است، به شرط اینکه مراقب ضربه و لب‌پریدگی باشید.
- ظرفی می‌خواهید که هم حرارت چدن را داشته باشد و هم مثل ظرف نچسب راحت شسته شود؟ چدن با پوشش گرانیت برای آشپزی روزمرهٔ خانه، ته‌دیگ، خورش و سرخ کردن کم‌روغن مناسب است و نگهداری کمتری می‌خواهد.
- برای جهیزیه خرید می‌کنید؟ معمولاً یکدستی سرویس، رنگ و راحتی استفادهٔ روزانه اهمیت بیشتری دارد. در این حالت سرویس قابلمه چدن با پوشش گرانیت را ببینید که قابلمه‌ها و تابه‌ها را در یک طرح و رنگ کنار هم دارند.
برای دیدن نقاط قوت و ضعف خود چدن (وزن، دیر گرم شدن، حساسیت به ضربه) هم مطلب مزایا و معایب قابلمه چدن را بخوانید. آنجا این موارد را جداگانه بررسی کرده‌ایم.
«چدن اصل و بدون روکش» یعنی چه؟
خیلی‌ها «چدن اصل و بدون روکش» جستجو می‌کنند، چون فکر می‌کنند هر ظرف روکش‌دار حتماً چدن واقعی نیست. این دو مفهوم جدا هستند. «اصل» بودن به جنس بدنه برمی‌گردد، یعنی اینکه بدنه واقعاً چدن ریخته‌گری باشد و نه فلز سبک‌تری که فقط ظاهرش شبیه چدن است. «روکش» به سطح داخلی برمی‌گردد. ظرفی می‌تواند هم چدن اصل باشد و هم روکش لعاب یا گرانیت داشته باشد. برعکس، روکش‌دار بودن به‌تنهایی نشانهٔ تقلبی بودن نیست.
نشانه‌های ساده‌ای مثل وزن، ضخامت دیواره و جذب شدن آهن‌ربا به بدنه کمک می‌کند چدن واقعی را تشخیص دهید. روش‌های تشخیص را در مطلب تشخیص قابلمه چدن اصل از تقلبی مرور کرده‌ایم. اگر دقیقاً دنبال ظرف بدون هیچ پوششی هستید، باید بدانید که ظروف ماراتن این‌طور نیستند: بدنه چدن است، ولی داخل ظرف پوشش گرانیت دارد.
قابلمه چدن مشکی؛ رنگ یا جنس؟
یک سوءتفاهم رایج دیگر به رنگ مشکی مربوط است. چدن خام بعد از آبدیده شدن رنگی تیره و نزدیک به مشکی پیدا می‌کند، برای همین بعضی‌ها هر قابلمهٔ مشکی را چدن خام می‌دانند. ولی ظروف روکش‌دار هم ممکن است رنگ بیرونی مشکی داشته باشند. مشکی بودن ظرف چیزی دربارهٔ وجود یا نبود پوشش نمی‌گوید؛ برای فهمیدن نوع پوشش باید مشخصات محصول را دید.
در ماراتن، رنگ مشکی یکی از رنگ‌های بیرونی ظروف با پوشش گرانیت است؛ مثلاً قابلمه ۲۴ طرح الماس مشکی یا قابلمه‌های مشکی طرح فورج. کنار مشکی، رنگ‌هایی مثل طوسی تیره، رزگلد، طلایی، زیتونی، سبز کله‌غازی، زرشکی، شکلاتی و نسکافه‌ای هم هست. اگر سایز ۲۴ برای خانواده‌تان مناسب است، همهٔ مدل‌ها و رنگ‌های آن را در قابلمه سایز ۲۴ کنار هم ببینید.
نگهداری از ظرف چدن با پوشش گرانیت در یک نگاه
چون موضوع این مطلب انتخاب پوشش است، نکات نگهداری را کوتاه می‌گوییم. ظرف را روی شعلهٔ ملایم گرم کنید و اگر لازم شد شعله را به‌تدریج زیاد کنید. از کفگیر چوبی یا سیلیکونی استفاده کنید. صبر کنید ظرف تا حد ولرم خنک شود و بعد آن را با اسفنج نرم بشویید. ظرف داغ را هم روی سطح خیس و سرد نگذارید. روش کامل شست‌وشو، پاک کردن ته‌گرفتگی و آبدیده کردن چدن خام را در مطلب تمیز کردن و نگهداری قابلمه چدن نوشته‌ایم.
سؤالات متداول
قابلمه چدن لعاب‌دار بهتر است یا گرانیتی؟
بستگی به استفادهٔ شما دارد. چدن لعاب‌دار برای پخت طولانی غذاهای ترش مناسب است ولی ذاتاً نچسب نیست و لعابش ممکن است در اثر ضربه بپرد. چدن با پوشش گرانیت نچسب است، با روغن کمتری می‌پزد و نگهداری ساده‌تری دارد، ولی باید از ابزار فلزی و اسکاچ زبر دورش نگه داشت.
آیا قابلمه چدن لعابی زنگ می‌زند؟
تا وقتی لعاب سالم باشد، آهن با رطوبت تماس ندارد و زنگ نمی‌زند. اگر لعاب در جایی بپرد، آهن همان نقطه بی‌محافظ می‌ماند و ممکن است زنگ بزند. اگر لبهٔ ظرف بدون لعاب است، آن قسمت را هم بعد از شستن خشک کنید.
قابلمه چدن با روکش گرانیت هم آبدیده کردن لازم دارد؟
نه. آبدیده کردن برای محافظت از سطح خام چدن است. در ظرفی که داخلش پوشش گرانیت دارد، غذا با پوشش تماس دارد نه با آهن، پس این کار لازم نیست. کافی است ظرف را آرام گرم کنید و با اسفنج نرم بشویید.
ماراتن قابلمه چدن لعاب‌دار یا چدن خام هم دارد؟
خیر. همهٔ ظروف ماراتن، از قابلمه‌های تکی تا سرویس‌های ۸، ۱۷، ۲۱ و ۲۶ پارچه، چدن با پوشش داخلی گرانیت هستند و ظروف دربدار، درب پیرکس دارند. ظرف لعابی (انامل) یا چدن خام در فروشگاه ما نیست.
آیا قابلمه چدنی که روکش دارد، چدن اصل است؟
روکش داشتن یا نداشتن ربطی به اصل بودن ندارد. اصل بودن یعنی بدنه واقعاً چدن باشد. ظرف روکش‌دار هم می‌تواند بدنهٔ چدن واقعی داشته باشد؛ برای تشخیص، وزن، ضخامت و جذب آهن‌ربا را بررسی کنید.
اگر بین سه نوع پوشش به چدن با پوشش گرانیت رسیده‌اید، قابلمه‌های چدن ماراتن را در سایزهای ۱۶ تا ۳۲ و طرح‌های الماس، لبخندی و فورج ببینید؛ قیمت به‌روز هر مدل در صفحهٔ همان محصول آمده است. برای مشاوره دربارهٔ انتخاب سایز و سرویس، یا خرید عمده با قیمت تولیدی، از صفحهٔ تماس با ما با ما در ارتباط باشید.
